Borsa endeksi nedir? Endeksler nasıl hesaplanır ve ağırlıklandırılır

Borsa endeksi, bir hisse grubunun istatistiksel ölçüsüdür. Yatırımcılar yüzlerce fiyatı tek tek izlemek yerine tek bir sayıyı takip eder: 'Borsa bugün %1 yükseldi' denildiğinde genellikle BIST 100, S&P 500, Dow Jones ya da DAX gibi bir endeks kastedilir.

Endekslerin üç işlevi vardır: Bir piyasanın ya da sektörün gidişatını özetler, fon yöneticilerinin başarısını ölçmek için gösterge (benchmark) görevi görür ve endeks fonlarıyla ETF'lerin kopyaladığı şablonu oluşturur. Bir endeksi doğrudan satın alamazsınız; yalnızca onu izleyen ürünleri alabilirsiniz.

Endeks seviyesi, üyelerin toplam değerinin bir bölene oranıdır. Endeks sağlayıcısı bu böleni, bölünmeler, sermaye artırımları ya da üye değişiklikleri endeksi sıçratmasın diye ayarlar:

Piyasa değeri ağırlıklı: Endeks = Σ(fiyat × pay sayısı × fiili dolaşım oranı) ÷ bölen
Fiyat ağırlıklı:         Endeks = Σ(fiyatlar) ÷ bölen
Hissenin ağırlığı = piyasa değeri ÷ toplam piyasa değeri

S&P 500 ya da BIST 100 gibi piyasa değeri ağırlıklı endekslerde en büyük şirketler en çok ağırlığı taşır; fiili dolaşım düzeltmesi yalnızca gerçekten işlem görebilen payları sayar. Dow Jones Endüstri Ortalaması gibi fiyat ağırlıklı bir endeks ise şirketin büyüklüğünden bağımsız olarak pay fiyatı yüksek hisselere daha fazla etki verir.

Fiyatları 10, 20 ve 90 olan üç hisseden oluşan, böleni 3 olan fiyat ağırlıklı bir endeks düşünelim: Endeks (10 + 20 + 90) ÷ 3 = 40'tır. 90'lık hisse %10 yükselip 99 olursa endeks 129 ÷ 3 = 43'e, yani %7,5 yükselir. Bunun yerine 10'luk hisse %10 yükselip 11 olsaydı endeks 121 ÷ 3 ≈ 40,33'e, yalnızca %0,8 yükselirdi. Aynı yüzde hareket, ağırlıklandırmaya göre çok farklı sonuçlar doğurabilir.

Endeks seviyeleri, uzun zaman önce belirlenmiş bir başlangıç değerine bağlı olduğu için keyfîdir; farklı endekslerin seviyelerini kıyaslamak anlamsızdır. 10.000'den 10.500'e çıkış da 1.000'den 1.050'ye çıkış da %5'tir.

Piyasa değeri ağırlıklı endeksler yoğunlaşabilir: Birkaç dev şirket ağırlığı ele geçirdiğinde endeks, adının çağrıştırdığı kadar çeşitlendirilmiş davranmaz. Üyeler de zamanla değişir; zayıf şirketler çıkar, güçlüler girer. Bu yüzden bir endeksin uzun vadeli performansı, başlangıçtaki üyelerin akıbetinden daha iyi görünür.

Endeksin fiyat endeksi mi yoksa getiri endeksi mi olduğuna da bakmak gerekir. S&P 500 ve Dow Jones genellikle temettüleri dışarıda bırakan fiyat endeksleri olarak kote edilirken Almanya'nın DAX'ı temettülerin yeniden yatırıldığını varsayan bir performans endeksidir; bu da aralarındaki uzun vadeli kıyaslamaları yanıltıcı kılar. Borsa İstanbul da fiyat endekslerinin yanında getiri endeksleri hesaplar.